इरानमा चर्किएको राजनीतिक संकट केवल शासन र सडकबीचको टकराव होइन, यो विश्व ऊर्जा सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको भूराजनीतिक चुनौती हो।

मध्यपूर्वको अस्थिरताले विश्व बजारमा सबैभन्दा पहिले प्रभाव पार्ने क्षेत्र भनेकै ऊर्जा हो, र त्यसको केन्द्रमा होर्मुज जलडमरूमध्य पर्छ, जहाँबाट विश्वको करिब पाँचौँ भाग तेल आपूर्ति हुन्छ।

होर्मुज जलडमरूमध्य इरान र ओमानबीचको साँघुरो जलमार्ग हो। साउदी अरेबिया, इराक, कुवेत, कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्सबाट निर्यात हुने अधिकांश तेल यही मार्ग हुँदै विश्व बजार पुग्छ। इरानमाथि संकट गहिरिँदा वा सैन्य तनाव बढ्दा होर्मुज अवरुद्ध हुन सक्ने सम्भावना मात्रले पनि अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजार हल्लिन्छ।

इरानले विगतदेखि नै ‘होर्मुज कार्ड’ रणनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ। अमेरिकी प्रतिबन्ध, सैन्य दबाब वा आन्तरिक संकट गहिरिँदा इरानी नेतृत्वले जलडमरूमध्य बन्द गर्ने धम्की दिने गरेको छ। यस्तो कदम इरानका लागि आत्मघाती भए पनि विश्व शक्तिहरूलाई वार्तामा ल्याउने दबाब उपकरणका रूपमा प्रभावकारी मानिन्छ।

अमेरिकाका लागि होर्मुज केवल व्यापारिक मार्ग होइन, उसले नेतृत्व गर्ने विश्वव्यवस्थाको प्रतीक हो। जलडमरूमध्य खुला राख्नु अमेरिकी नौसैनिक उपस्थितिको प्रमुख उद्देश्य हो। त्यसैले इरानमाथि कुनै पनि सैन्य कदम अघि बढाउँदा वासिङ्टनले ऊर्जा आपूर्ति अवरोध र विश्वव्यापी मूल्यवृद्धिको जोखिमलाई गम्भीर रूपमा गणना गर्छ।

युरोपेली मुलुकहरू ऊर्जा सुरक्षामा झन् संवेदनशील छन्। रुस-युक्रेन युद्धपछि वैकल्पिक ऊर्जा स्रोत खोजिरहेको युरोपका लागि मध्यपूर्वीय तेल आपूर्ति अवरुद्ध हुनु गम्भीर संकट निम्त्याउन सक्छ। यही कारण युरोप इरानमाथि कडा वक्तव्य त दिन्छ, तर होर्मुजमा जोखिम बढ्ने कुनै कदमलाई समर्थन गर्न हिच्किचाउँछ।

चीन र भारतजस्ता एसियाली अर्थतन्त्रहरू होर्मुजमा झन् निर्भर छन्। चीन विश्वकै ठूलो तेल आयातकर्ता हो र इरानसँग दीर्घकालीन ऊर्जा सम्झौतामा बाँधिएको छ। होर्मुज अवरुद्ध भए चीनको औद्योगिक चक्र र आर्थिक वृद्धि प्रत्यक्ष प्रभावित हुनेछ। त्यसैले चीन इरानको शासन स्थिर रहोस् भन्ने चाहन्छ, चाहे त्यो पश्चिमको अपेक्षाभन्दा फरक किन नहोस्।

इरानभित्रको संकटले तेल बजारमा ‘मनोवैज्ञानिक प्रभाव’ पनि पारेको छ। वास्तविक आपूर्ति अवरुद्ध नहुँदा पनि मूल्य वृद्धि देखिनु यसको उदाहरण हो। बजारले केवल ट्याङ्कर डुबेको होइन, सम्भावनालाई पनि मूल्यमा गनेको हुन्छ।

यसै सन्दर्भमा, इरान संकट ऊर्जा राजनीतिको कठोर सत्य उजागर गर्छ,तेल उत्पादन गर्ने देशको आन्तरिक स्थिरता अब राष्ट्रिय विषय मात्र रहेन। होर्मुज जस्तो जलमार्ग विश्व अर्थतन्त्रको ‘नसा’ बनिसकेको छ।

यदि इरानको संकट दीर्घकालीन अस्थिरतामा परिणत भयो भने, ऊर्जा मूल्यवृद्धि, आपूर्ति संकट र शक्ति,राजनीतिक ध्रुवीकरण तीव्र हुनेछ। त्यसैले इरानको सडकमा उठेको आवाजभन्दा पनि, होर्मुजमा बहने तेल नै अहिले विश्व शक्तिहरूको प्रमुख चिन्ताको विषय बनेको छ।