कुनै समय युद्धको परिणाम बन्दुक, तोप र सेनाको संख्याले निर्धारण गर्थ्यो। भूभाग कब्जा गर्न सैन्य शक्ति आवश्यक पर्थ्यो। तर २१औँ शताब्दीमा युद्धको स्वरूप फेरिएको छ। आज भूगोलभन्दा बढी मानिसको चेतना कब्जा गर्ने प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ। सूचना, सञ्चार, डेटा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधि आधुनिक शक्ति–संरचनाका मुख्य अस्त्र बनेका छन्। आज जसले सूचना नियन्त्रण गर्छ, उसले जनमत नियन्त्रण गर्छ; जसले जनमत नियन्त्रण गर्छ, उसले राजनीति, अर्थतन्त्र र समाजको दिशा पनि प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले सञ्चार र विज्ञान–प्रविधिको प्रश्न केवल विकास र सुविधाको विषय होइन, यो वर्गीय शक्ति, राष्ट्रिय स्वाधीनता, लोकतन्त्र र भविष्यको प्रश्न बनेको छ।

अबको जनताको बहुदलीय जनवाद (जवज) २०औँ शताब्दीको राजनीतिक नारामा मात्र सीमित रहन सक्दैन। २१औँ शताब्दीको जवजको नयाँ एल्गोरिदम कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, रोबोटिक्स, जैविक प्रविधि, कृषि प्रविधि, बिग डेटा, डिजिटल सञ्चार र सूचना सार्वभौमिकतासँग जोडिनुपर्छ। आज वर्ग संघर्ष केवल कारखाना र खेतमा मात्र होइन, डाटा, एल्गोरिदम, डिजिटल प्लेटफर्म र सूचना प्रवाहमाथिको नियन्त्रणमा पनि केन्द्रित छ। त्यसैले जवजले लोकतन्त्रलाई डिजिटल युगको आवश्यकता अनुसार पुनर्व्याख्या गर्दै राष्ट्रिय हित, प्रविधिमाथिको आत्मनिर्भरता, वैज्ञानिक चेतना र जनपक्षीय नवप्रवर्तनलाई आफ्नो वैचारिक तथा नीतिगत केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादनका साधनलाई परिवर्तन गरेझैँ डिजिटल क्रान्तिले विचार उत्पादन गर्ने साधनलाई परिवर्तन गरेको छ। आजको संसारमा सूचना पनि एउटा उत्पादन हो, डेटा नयाँ सम्पत्ति हो र एल्गोरिदम नयाँ शक्ति हो। यही कारणले सञ्चार र प्रविधि अहिले विश्व राजनीतिको केन्द्रमा पुगेका छन्।

मार्क्स र एंगेल्सले “हरेक युगका शासक विचारहरू शासक वर्गकै विचार हुन्छन्” भन्ने विश्लेषण गरेका थिए। यो विचार आजको डिजिटल युगमा झन् सान्दर्भिक बनेको छ। विश्वका सीमित प्रविधि कम्पनीहरूले अरबौँ मानिसले कुन समाचार पढ्ने, कुन भिडियो हेर्ने, कुन विषयलाई महत्त्व दिने र कुन विचारलाई अस्वीकार गर्ने भन्ने प्रक्रियामाथि अभूतपूर्व प्रभाव जमाएका छन्। एल्गोरिदमले सूचना छनोट गर्छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सामग्री निर्माण गर्छ र सामाजिक सञ्जालले जनमतलाई तीव्र गतिमा प्रभावित गर्छ। यस्तो अवस्थामा सञ्चारको स्वतन्त्रता मात्र पर्याप्त हुँदैन; सूचना कसको नियन्त्रणमा छ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

आज सञ्चारमाध्यमको ठूलो हिस्सा बजार र पूँजीको प्रभावमा सञ्चालन भइरहेको देखिन्छ। समाचार वस्तु बनेको छ, सत्यभन्दा सनसनी बिक्न थालेको छ, अनुसन्धानभन्दा अफवाह छिटो फैलिन थालेको छ र तथ्यभन्दा भावनालाई उत्तेजित गर्ने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइन थालेको छ। क्लिक, भ्युज र ट्रेन्डको प्रतिस्पर्धाले पत्रकारिताको मूल धर्मलाई चुनौती दिएको छ। परिणामस्वरूप समाजमा ध्रुवीकरण बढेको छ, सार्वजनिक बहस कमजोर भएको छ र सत्य तथा असत्यबीचको सीमारेखा धमिलो बन्दै गएको छ।

यसै सन्दर्भमा लेनिनले अखबारलाई केवल समाचार प्रकाशन गर्ने माध्यम होइन, “सामूहिक प्रचारक, सामूहिक चेतनाकर्ता र सामूहिक संगठक” भनेका थिए। आज त्यो भूमिका केवल छापाखानाले निर्वाह गर्दैन। डिजिटल प्लेटफर्म, अनलाइन सञ्चार, युट्युब, फेसबुक, टिकटक, एक्स र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले समेत त्यो भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। तर मूल प्रश्न अझै उही छ,यी माध्यम जनतालाई सचेत बनाउन प्रयोग भइरहेका छन् कि भ्रम फैलाउन?

अमेरिकी भाषाविद् तथा सञ्चार विश्लेषक नोम चोम्स्कीले आधुनिक सञ्चार प्रणालीमाथि आर्थिक, राजनीतिक र संस्थागत प्रभाव रहने चेतावनी दिएका छन्। उनको विश्लेषणले सञ्चारमाध्यमहरू स्वतन्त्र देखिए पनि विभिन्न शक्ति–समूहको प्रभावबाट पूर्णतः मुक्त नहुने संकेत गर्छ। त्यसैले सञ्चारको मूल्याङ्कन गर्दा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको नारासँगै उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र जनहितलाई पनि समान रूपमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।

मार्शल म्याक्लुहानको प्रसिद्ध भनाइ “The medium is the message” आज अझ गहिरो अर्थमा सत्य साबित भएको छ। सञ्चारको माध्यम आफैँले समाजको सोच, व्यवहार, संस्कृति र राजनीतिक चेतनालाई परिवर्तन गर्छ। डिजिटल प्रविधि तटस्थ साधन होइन। त्यसको स्वामित्व, नियन्त्रण र प्रयोगको उद्देश्यले नै समाजको दिशा निर्धारण गर्छ।

विज्ञान र प्रविधिको प्रश्न पनि यही दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्छ। विज्ञान आफैँमा न राम्रो हुन्छ, न नराम्रो। त्यसको प्रयोगले नै परिणाम निर्धारण गर्छ। आणविक विज्ञानले विद्युत् उत्पादन गर्न सक्छ भने विनाशकारी हतियार पनि बनाउन सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग र सार्वजनिक सेवा सुधार्न सक्छ भने गलत प्रयोग भए गलत सूचना, निगरानी, गोपनीयतामाथि हस्तक्षेप र साइबर अपराधको माध्यम पनि बन्न सक्छ। त्यसैले विज्ञानलाई नैतिकता, कानुनी उत्तरदायित्व र सार्वजनिक हितसँग जोडेर विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

फ्रान्सिस बेकनले ज्ञानलाई शक्ति भनेका थिए। आज त्यो शक्ति अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र प्रविधिमा रूपान्तरण भएको छ। जसले अनुसन्धानमा लगानी गर्छ, उसले उद्योग निर्माण गर्छ। जसले उद्योग निर्माण गर्छ, उसले अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ। जसको अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ, उसैले विश्व राजनीतिमा प्रभाव विस्तार गर्छ। यही कारण विकसित राष्ट्रहरूले विज्ञान, अनुसन्धान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष प्रविधि, जैविक प्रविधि र डिजिटल पूर्वाधारमा अर्बौँ डलर लगानी गरिरहेका छन्।

नेपाल भने अझै प्रविधिको उत्पादकभन्दा बढी उपभोक्ताको भूमिकामा छ। मोबाइलदेखि सफ्टवेयरसम्म, क्लाउड सेवादेखि डिजिटल प्लेटफर्मसम्म, कृत्रिम बुद्धिमत्तादेखि डेटा भण्डारणसम्म विदेशी प्रणालीमाथि हाम्रो निर्भरता उच्च छ। यसले डिजिटल सार्वभौमिकता, साइबर सुरक्षा र राष्ट्रिय सूचना सुरक्षालाई गम्भीर चुनौती दिएको छ। यदि आफ्नै देशको डेटा विदेशी नियन्त्रणमा रहन्छ भने भविष्यमा आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक जोखिम बढ्न सक्छ। डेटा नयाँ युगको सम्पत्ति हो। त्यसको सुरक्षा राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो।

नेपालले यो चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न सक्नुपर्छ। त्यसका लागि विश्वविद्यालयलाई अनुसन्धानसँग जोड्नुपर्छ। विद्यालयमा वैज्ञानिक सोच विकास गर्नुपर्छ। स्वदेशी सफ्टवेयर उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, रोबोटिक्स, जैविक प्रविधि, कृषि प्रविधि र डिजिटल नवप्रवर्तनमा राष्ट्रिय लगानी बढाउनुपर्छ। प्रतिभाशाली युवालाई विदेश पलायन हुन बाध्य बनाउने होइन, स्वदेशमै अनुसन्धान र उद्यम गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।

यही सन्दर्भमा जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) ले प्रस्तुत गरेको लोकतान्त्रिक, राष्ट्रिय र जनमुखी विकासको दृष्टिकोण पनि विचारयोग्य छ। जबजले लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनको प्रक्रियामा सीमित नगरी जनताको सहभागिता, राष्ट्रिय स्वाभिमान, उत्पादनको विकास, सामाजिक न्याय र आत्मनिर्भरतासँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। सञ्चार र विज्ञान–प्रविधि पनि यही उद्देश्यका साधन बन्नुपर्छ भन्ने दृष्टिकोण यसको मूल भावसँग मेल खान्छ।

यसको अर्थ सञ्चारमाथि नियन्त्रण होइन, सञ्चारमा उत्तरदायित्व हो। प्रेस स्वतन्त्र हुनुपर्छ, तर तथ्यप्रति जिम्मेवार पनि हुनुपर्छ। पत्रकारिता स्वतन्त्र हुनुपर्छ, तर राष्ट्रिय हित, सामाजिक सद्भाव र सत्यप्रति उत्तरदायी पनि हुनुपर्छ। स्वतन्त्रताको नाममा अफवाह, चरित्रहत्या, घृणाको प्रचार वा विदेशी स्वार्थको अन्धसमर्थनलाई लोकतान्त्रिक पत्रकारिताको रूपमा स्वीकार गर्न सकिँदैन।

त्यस्तै विज्ञान–प्रविधिको विकास पनि सीमित कम्पनीको नाफाका लागि होइन, जनताको जीवनस्तर उकास्नका लागि केन्द्रित हुनुपर्छ। किसानले आधुनिक कृषि प्रविधि पाउनुपर्छ, विद्यार्थीले गुणस्तरीय डिजिटल शिक्षा पाउनुपर्छ, अस्पतालले अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ, उद्योगले स्वदेशी अनुसन्धानबाट उत्पादन बढाउनुपर्छ र राज्यले डिजिटल सार्वजनिक सेवा विस्तार गर्नुपर्छ। यही विज्ञान–प्रविधिको जनमुखी प्रयोग हो।

आजको वर्ग संघर्ष अब केवल कारखानाको गेटमा सीमित छैन। त्यो मोबाइलको स्क्रिनमा छ। सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदममा छ। डेटा सेन्टरमा छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको निर्णय प्रणालीमा छ। सूचना कसले उत्पादन गर्छ, कसले वितरण गर्छ र कसले नियन्त्रण गर्छ भन्ने प्रश्न नै अब आर्थिक, राजनीतिक र वैचारिक संघर्षको केन्द्र बनेको छ।

नेपालले यदि समृद्ध, आत्मनिर्भर र स्वाभिमानी राष्ट्र बन्ने लक्ष्य राखेको छ भने सडक, पुल र भवन मात्र निर्माण गरेर पुग्दैन। अनुसन्धान केन्द्र, प्रविधि पार्क, डिजिटल पूर्वाधार, वैज्ञानिक शिक्षा, साइबर सुरक्षा र स्वदेशी नवप्रवर्तनमा दीर्घकालीन लगानी अपरिहार्य छ। अन्यथा हामी सदैव अरूले बनाएको प्रविधिका उपभोक्ता मात्र बन्नेछौँ, निर्माता होइन।

२१औँ शताब्दीको वास्तविक शक्ति सूचना, ज्ञान र प्रविधिमा केन्द्रित हुँदै गएको छ। सञ्चार जनताको आवाज बन्नुपर्छ, विज्ञान–प्रविधि राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बन्नुपर्छ र डिजिटल विकास राष्ट्रिय स्वाधीनताको मेरुदण्ड बन्नुपर्छ। मार्क्सवादले वर्गीय दृष्टिकोण दिन्छ, लेनिनवादले संगठन र राजनीतिक चेतनाको महत्त्व सिकाउँछ, र जनताको बहुदलीय जनवादले ती सिद्धान्तलाई नेपालको लोकतान्त्रिक यथार्थसँग जोडेर सिर्जनात्मक प्रयोग गर्ने मार्ग देखाउँछ। त्यसैले आज सञ्चार र विज्ञान–प्रविधि केवल आधुनिकताको प्रतीक होइनन्; ती राष्ट्रिय स्वाभिमान, लोकतान्त्रिक चेतना, उत्पादनको विकास र समृद्ध नेपालको भविष्य निर्धारण गर्ने निर्णायक मोर्चा हुन्। नेपालले यही मोर्चामा सफलता हासिल गर्न सके मात्र सूचना–युगको प्रतिस्पर्धामा सम्मानजनक स्थान बनाउन सक्छ।

२०औँ शताब्दीको राजनीति कारखानाको धुवाँभित्र जन्मिएको थियो। २१औँ शताब्दीको राजनीति डाटा सेन्टर, प्रयोगशाला, विश्वविद्यालय, सञ्चार सञ्जाल र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको संसारमा निर्माण हुँदैछ। यदि जवजले यो यथार्थलाई आत्मसात् गर्न सकेन भने सिद्धान्तका पुस्तकहरूमा सीमित हुनेछ। तर यदि जवजले सञ्चार, विज्ञान, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, रोबोटिक्स, जैविक प्रविधि, कृषि प्रविधि र डिजिटल सार्वभौमिकतालाई आफ्नो नयाँ वैचारिक आधार बनायो भने, २१औँ शताब्दीमा पनि त्यो नेपालको सबैभन्दा आधुनिक, राष्ट्रवादी र जनमुखी राजनीतिक दर्शन बन्न सक्छ।

लेखक प्रेस चौतारी नेपालका महासचिव हुनुहुन्छ