काठमाडौं । काल भैरव काठमाडौँको हनुमानढोका दरबार क्षेत्र (दरबार स्क्वायर) मा अवस्थित एक ऐतिहासिक र धार्मिक स्थल हो। यसलाई “काठमाडौँ भैरवस्थान” को नामले पनि चिनिन्छ। काल भैरव हिन्दु धर्ममा शिवको एक रौद्र रूप हुन्, जो समय, विनाश, र न्यायका प्रतीक मानिन्छन्।

इतिहास : काल भैरवको मूर्ति मल्लकालमा नागार्जुन पहाड उत्खनन गर्दा फेला परेको मानिन्छ। त्यसबेला काठमाडौँका बासिन्दाहरूले यस विशाल मूर्तिलाई वसन्तपुर ल्याई दरबार स्क्वायरमा स्थापना गरेका थिए। मूर्ति काला पत्थरबाट बनेको छ र यसमा भैरवलाई उग्र रूपमा देखाइएको छ — फन्को परेको सर्प, गलेमा मुन्डमाला, हातमा अस्त्र-शस्त्र, र विशाल आँखाले यो मूर्ति अत्यन्त शक्तिशाली देखिन्छ।

न्यायसँग सम्बन्ध: मल्लकालको उत्तरार्धमा काल भैरवको मूर्तिलाई तत्कालीन न्यायालय (कोर्ट) को रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो। कुनै पनि आपराधिक आरोपमा संलग्न व्यक्तिलाई मूर्तिको सामुन्ने उभ्याइन्थ्यो र अपराध स्वीकार गर्न लगाइन्थ्यो।
त्यस समयमा एउटा बलियो जनविश्वास थियो —
“यदि कुनै व्यक्तिले काल भैरवको मूर्तिको अगाडि झूटो बोले वा झूठा साक्षी दियो भने उसले रगत छाडेर मृत्यु हुने छ।”
यस विश्वासले गर्दा अपराधीहरू डरले झूठो बोल्न नसक्ने र सत्य स्वीकार गर्ने गर्थे।

जनविश्वास :

• काल भैरवलाई सत्य र न्यायको देवता मानिन्छ।
• उहाँको मूर्तिको दर्शनले पाप नाश हुन्छ र सत्यको मार्गमा लाग्न प्रेरणा मिल्छ।
• आज पनि मानिसहरू काल भैरवको पूजा गरी आफ्नो मनोकामना पूरा होस् भन्ने कामना गर्छन्।
• पुराना समयदेखि विश्वास छ कि काल भैरवको रोषबाट जोगिन सजग रहनुपर्छ, नत्र अनिष्ट हुन सक्छ।

काल भैरव केवल धार्मिक मूर्ति मात्र होइनन्, उनी नेपालको इतिहासमा एक न्यायिक प्रतीकको रूपमा स्थापित छन्। समाजमा सत्य, न्याय र धर्मको संरक्षणका लागि काल भैरवले ऐतिहासिक भूमिका खेलेका छन्। आज पनि उहाँप्रतिको श्रद्धा यथावत् रहनु नेपाली सांस्कृतिक चेतनाको एक महत्वपूर्ण अंश हो।