इतिहास सधैँ सत्तामा बस्नेहरूले मात्रै लेख्दैनन्। इतिहासको दिशा बदल्ने शक्ति ती युवाहरूको हातमा हुन्छ, जसले अन्यायलाई नियति मान्न अस्वीकार गर्छन्, भ्रष्टाचारलाई संस्कार मान्न तयार हुँदैनन् र सत्ताको अहंकारसामु आफ्नो विवेकलाई घुँडा टेक्न दिँदैनन्। उनीहरू उमेरले युवा हुन्छन्, तर उनीहरूको प्रश्नले दशकौँदेखि जरा गाडेर बसेको राजनीतिक बेथितिलाई चुनौती दिन सक्छ। त्यसैले विद्यार्थी इतिहासका पुजारी मात्रै होइनन्, नयाँ इतिहासका निर्माता पनि हुन्।

सर्बियामा विद्यार्थी नेतृत्वको आन्दोलन ‘स्टुडेन्ट लिस्ट’ ले संसदीय निर्वाचनमा बहुमत हासिल गरेको छ, यही राजनीतिक चेतनाको सन्दर्भमा हेरिएको छ। यस दाबीको आधिकारिक पुष्टि र निर्वाचनको अन्तिम परिणाम स्पष्ट हुनु आवश्यक छ। तर यस घटनाले उठाएको मूल प्रश्न गम्भीर छ -के भ्रष्टाचार, सत्ताको दम्भ र जवाफदेहिताको अभावविरुद्ध उठेको नागरिक आवाजले परम्परागत राजनीतिक शक्तिलाई चुनौती दिन सक्छ ? सर्बियाको विद्यार्थी आन्दोलनले यही प्रश्नलाई विश्व राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ।

सडकमा उठेको आवाज जब संसद्को ढोकासम्म पुग्नेछ । सन् २०२४ नोभेम्बरमा सर्बियाको नोभी साद सहरमा रेलवे स्टेसनको छाना भत्किँदा १६ जनाको ज्यान गयो। उक्त दुर्घटनापछि सार्वजनिक निर्माणमा सम्भावित अनियमितता, भ्रष्टाचार र सरकारी जवाफदेहिताबारे प्रश्न उठे। विद्यार्थीहरूले न्याय, निष्पक्ष छानबिन र जिम्मेवार पक्षमाथि कारबाहीको माग गर्दै आन्दोलन चर्काए। विस्तारै यो आन्दोलन एउटा दुर्घटनामा न्याय खोज्ने अभियानबाट राज्यका संस्थाहरू कति पारदर्शी छन् र सत्तामा बस्नेहरू जनताप्रति कति जवाफदेही छन् भन्ने व्यापक प्रश्नमा रूपान्तरित भयो।

यो घटनाक्रमले एउटा कठोर सत्य उजागर गर्छ-जनताको धैर्यलाई कमजोरी ठान्ने सत्ताले अन्ततः जनआक्रोशको मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन सक्छ। नागरिकका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न सकिएला, असन्तुष्टिलाई केही समय दबाउन सकिएला,आलोचनालाई राजनीतिक आरोप भनेर पन्छाउन पनि सकिएला; तर जवाफदेहिताको मागलाई अनन्तकालसम्म थुनेर राख्न सकिँदैन।

जब संस्थाहरूले जनताको विश्वास गुमाउँछन्, तब नागरिकले परिवर्तनका नयाँ बाटा खोज्न थाल्छन्। विद्यार्थी आन्दोलनको वास्तविक शक्ति यहीँ छ-उसले समाजमा फैलिएको असन्तुष्टिलाई संगठित प्रश्नमा र प्रश्नलाई राजनीतिक विकल्पको बहसमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

भ्रष्टाचारविरुद्धको भाषण मात्र होइन, जवाफदेहिताको हिसाब चाहिन्छ । भ्रष्टाचारविरुद्ध बोल्नु सजिलो छ। भ्रष्टाचारविरुद्धको नारा लगाएर जनताको समर्थन बटुल्नु पनि असम्भव छैन। तर भ्रष्टाचारको जालो तोड्नु, शक्तिशाली व्यक्तिलाई कानुनको दायरामा ल्याउनु र आफ्नै समूहका व्यक्तिले गल्ती गर्दा पनि निष्पक्ष कारबाही गर्नु नै वास्तविक परीक्षा हो।

राजनीतिमा समस्या केवल भ्रष्टाचार गर्ने व्यक्तिहरूको उपस्थितिमा छैन; समस्या त्यस्तो व्यवस्था निर्माण हुनुमा छ, जहाँ शक्तिशालीले उन्मुक्ति पाउने र सामान्य नागरिकले जवाफ दिनुपर्ने अवस्था पैदा हुन्छ। समस्या त्यस्तो राजनीतिक संस्कृतिमा छ, जहाँ सार्वजनिक पदलाई सेवाको जिम्मेवारीभन्दा व्यक्तिगत प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यम ठानिन्छ। समस्या त्यस्तो प्रशासनमा छ, जहाँ निर्णयको आधार योग्यता र सार्वजनिक हितभन्दा राजनीतिक पहुँच बन्न पुग्छ।

त्यसैले विद्यार्थी आन्दोलनले केवल अनुहार फेर्ने होइन, शासनको चरित्र बदल्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। एउटा सरकार हटाएर अर्को सरकार ल्याउनु परिवर्तनको सुरुआत हुन सक्छ; तर अपारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, राजनीतिक संरक्षण, दण्डहीनता र कमजोर संस्थालाई यथावत् राखेर सुशासन स्थापित हुँदैन।

सर्बियाका विद्यार्थीले निर्वाचनमार्फत बहुमत प्राप्त गरेको दाबी सत्यापित भएमा उनीहरूका अगाडि यही चुनौती हुनेछ—आन्दोलनको समयमा उठाएका प्रश्नहरूलाई सत्तामा पुगेपछि आफ्नै व्यवहारमाथि पनि लागू गर्न सक्ने कि नसक्ने?

जनताले नयाँ अनुहार मात्र खोजेका हुँदैनन्। उनीहरूले नयाँ व्यवहार, नयाँ जवाफदेहिता र पुरानो बेथिति दोहोर्‍याउँदैन भन्ने विश्वसनीय आधार खोजेका हुन्छन्।

युवालाई कमजोर ठान्ने राजनीतिको भ्रम हो। परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिमा युवालाई प्रायः भविष्यका नागरिक भनेर सम्बोधन गरिन्छ, मानौँ वर्तमानको निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको भूमिका गौण हो। उनीहरूलाई भाषण सुन्न, जुलुसमा सहभागी हुन र अरूले बनाएका राजनीतिक एजेन्डा बोक्न योग्य ठानिन्छ; तर नीति निर्माण, नेतृत्व र सत्ताको जवाफदेहिताबारे प्रश्न उठाउने तहमा पुगेपछि उनीहरूको क्षमतामाथि शंका गरिन्छ।

यो सोच आफैँमा लोकतान्त्रिक विरोधाभास हो। युवाले देशको भविष्यको भार बोक्नुपर्ने तर वर्तमानको बेथितिबारे बोल्न नपाउने? बेरोजगारीको पीडा उनीहरूले सहनुपर्ने तर रोजगारी सिर्जना गर्ने नीतिबारे प्रश्न गर्न नपाउने? सार्वजनिक शिक्षाको गुणस्तर उनीहरूको जीवनसँग जोडिने तर शिक्षाको बजेट र विश्वविद्यालयको स्वायत्तताबारे बहस गर्न नपाउने? भ्रष्टाचारको मूल्य उनीहरूले आफ्नो भविष्य गुमाएर चुकाउनुपर्ने तर भ्रष्टाचार नियन्त्रणको माग गर्दा उनीहरूलाई अपरिपक्व भनिने ? यस्तो दोहोरो मापदण्ड स्वीकार्य हुन सक्दैन।

विद्यार्थी हुनु भनेको राजनीति नबुझ्नु होइन। युवा हुनु भनेको नेतृत्व गर्न नसक्नु होइन। अनुभवको महत्त्व हुन्छ, तर अनुभवको नाममा असफलतालाई संरक्षण गर्ने र नयाँ पुस्ताको आवाजलाई निषेध गर्ने अधिकार कसैलाई हुँदैन।
यद्यपि युवाको उमेर वा विद्यार्थीको परिचयले कसैलाई स्वतः योग्य, निष्पक्ष वा भ्रष्टाचारमुक्त बनाउँदैन। नयाँ नेतृत्व पनि पारदर्शिता, क्षमता, आलोचना सहने संस्कार र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको परीक्षाबाट गुज्रिनुपर्छ। पुरानो पुस्ताको गल्ती सच्याउने दाबी गर्ने नयाँ पुस्ताले आफ्ना गल्ती लुकाउन थाल्यो भने इतिहासको चक्र फेरि पुरानै ठाउँमा फर्किनेछ।

युरोपका युवाको असन्तुष्टि र लोकतन्त्रको चुनौती छ । सर्बियाको घटनालाई युरोपका सबै युवाको एउटै राजनीतिक लहरको प्रमाणका रूपमा बुझ्नु अतिशयोक्ति हुनेछ। विभिन्न देशमा युवाहरूका असन्तुष्टिका कारण फरक छन्। कतै रोजगारी र जीवनयापनको लागत प्रमुख मुद्दा छन्, कतै भ्रष्टाचार र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको अविश्वास, त कतै शिक्षा, आवास र राजनीतिक प्रतिनिधित्वका प्रश्न छन्।

तर यी विविध असन्तुष्टिमा एउटा साझा लोकतान्त्रिक प्रश्न भेटिन्छ-राज्यका निर्णयमा नागरिकको आवाज कति सुनिन्छ ? लोकतन्त्र प्रत्येक पाँच वर्षमा मतदान गर्ने औपचारिक प्रक्रियामा मात्र सीमित हुन सक्दैन। लोकतन्त्र भनेको निर्वाचनपछि पनि सरकारलाई प्रश्न गर्न पाउनु हो। सार्वजनिक पदमा बसेकालाई जवाफदेही बनाउन सक्नु हो। भ्रष्टाचारको आरोप लाग्दा निष्पक्ष छानबिनको माग गर्न सक्नु हो। सत्ताको आलोचना गर्दा नागरिकले आफ्नो अधिकार गुमाउनुपर्ने अवस्था नहुनु हो।

युवाहरूले यी प्रश्नलाई राजनीतिक बहसमा ल्याउँछन् भने त्यसलाई केवल विद्रोहको उत्तेजना भनेर खारेज गर्न मिल्दैन। तर आन्दोलनको लोकप्रियतालाई जनादेशको पूर्ण विकल्प पनि मान्न सकिँदैन। निर्वाचनमा प्राप्त समर्थनको दायरा, आधिकारिक परिणाम, राजनीतिक कार्यक्रम र संवैधानिक सीमाको सम्मानले नै आन्दोलनको लोकतान्त्रिक हैसियत स्पष्ट गर्छ।

सर्बियाको अनुभवको महत्त्व पनि यहीँ छ। सडकको दबाबलाई निर्वाचन र संस्थागत राजनीतिसँग जोड्ने प्रयासले नागरिक सहभागिताको नयाँ सम्भावना देखाउँछ। त्यसको दीर्घकालीन सफलता भने लोकतान्त्रिक संस्थालाई बलियो बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने कुरामा निर्भर हुनेछ।

अब नेपालका विद्यार्थी संगठनले पनि ऐना हेर्ने बेला भयो । नेपालले पनि विद्यार्थी आन्दोलनको लामो इतिहास बोकेको छ। निरङ्कुशताविरुद्धको संघर्ष, लोकतान्त्रिक अधिकारको माग र राजनीतिक परिवर्तनका विभिन्न चरणमा विद्यार्थीहरूको भूमिका उल्लेखनीय रहँदै आएको छ। तर विगतको योगदानको गौरवगान गरेर वर्तमानका कमजोरीबाट उम्किन सकिँदैन।

आज नेपाली विद्यार्थी राजनीतिसामु एउटा असहज प्रश्न छ-विद्यार्थी संगठनहरू विद्यार्थीका वास्तविक समस्याको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन् कि राजनीतिक दलका स्वार्थको विस्तार बनिरहेका छन् ? विश्वविद्यालयमा शैक्षिक गुणस्तर खस्कँदा, अनुसन्धानको वातावरण कमजोर हुँदा, शैक्षिक क्यालेन्डर अस्तव्यस्त हुँदा, योग्यताभन्दा राजनीतिक पहुँचले अवसर निर्धारण गर्दा र अध्ययन पूरा गरेका युवाले स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारीको सम्भावना नदेख्दा विद्यार्थी राजनीतिले कति प्रभावकारी हस्तक्षेप गरेको छ? विश्वविद्यालयलाई ज्ञान, अनुसन्धान र बहसको केन्द्र बनाउने विषयमा विद्यार्थी संगठनहरूको प्राथमिकता कति स्पष्ट छ ? यी प्रश्न असहज हुन सक्छन्, तर तिनको सामना नगरी विद्यार्थी आन्दोलनको पुनर्जागरण सम्भव छैन।

यदि विद्यार्थी संगठनको मुख्य काम दलीय शक्ति प्रदर्शन, पदको भागबन्डा र गुटगत प्रतिस्पर्धामा सीमित हुन्छ भने त्यसले विद्यार्थीको वास्तविक आवाजलाई कमजोर बनाउँछ। यदि विश्वविद्यालयका समस्या समाधान गर्नुभन्दा राजनीतिक नेताको बचाउ गर्नु प्राथमिकता बन्छ भने विद्यार्थी राजनीतिले आफ्नो नैतिक आधार गुमाउँछ। यदि भ्रष्टाचारको विरोध आफ्ना विरोधीविरुद्ध मात्र गरिन्छ र आफ्ना पक्षका व्यक्तिको गल्तीमा मौनता साँधिन्छ भने त्यो भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलन होइन, राजनीतिक सुविधाको खेल हो।

नेपालका विद्यार्थी संगठनले सर्बियाबाट सिक्नुपर्ने पाठ कुनै विदेशी राजनीतिक मोडेलको नक्कल गर्नु होइन। पाठ हो- विद्यार्थीका मुद्दालाई केन्द्रमा राख्नु, संगठनभित्र लोकतन्त्र कायम गर्नु, आर्थिक तथा सांगठनिक पारदर्शिता अपनाउनु र राजनीतिक दलभन्दा माथि सार्वजनिक हितलाई राख्न सक्नु । विद्यार्थी आन्दोलनले विश्वविद्यालयका कक्षाकोठा, प्रयोगशाला, पुस्तकालय, छात्रवृत्ति, रोजगारी र सार्वजनिक सेवाका प्रश्नलाई राजनीतिको केन्द्रमा ल्याउन सक्नुपर्छ। सडकमा उठेको आवाज नीतिमा रूपान्तरण हुनुपर्छ। विरोध कार्यक्रमले परिणाम दिनुपर्छ। नेतृत्वले लोकप्रियतासँगै जवाफदेहिताको भार पनि बोक्नुपर्छ।

इतिहास बदल्ने हो भने सत्ताको शैली पनि बदल्नुपर्छ । आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो जोखिम विजयअघि होइन, विजयपछि देखिन सक्छ। विपक्षमा हुँदा पारदर्शिता माग्नेहरू सत्तामा पुगेपछि आलोचनालाई शत्रुता ठान्न थाल्न सक्छन्। अधिकारका पक्षमा बोल्नेहरू आफ्नै अधिकार प्रयोग गर्दा अरूलाई असहज ठान्न सक्छन्। पुरानो सत्ताको दम्भको विरोध गर्नेहरू आफैँ त्यही दम्भको सिकार हुन सक्छन्।

यही कारणले कुनै पनि विद्यार्थी आन्दोलनलाई अन्धसमर्थन होइन, सचेत नागरिक निगरानी आवश्यक हुन्छ। सर्बियामा ‘स्टुडेन्ट लिस्ट’ ले बहुमत हासिल गरेको दाबीको आधिकारिक पुष्टि भए पनि त्यसलाई राजनीतिक समस्याको स्वतः समाधान मान्न सकिँदैन। नयाँ प्रतिनिधिहरूले न्यायिक स्वतन्त्रता, सार्वजनिक खर्चको पारदर्शिता, निष्पक्ष छानबिन, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम र राजनीतिक असहमतिप्रतिको सम्मान सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ। बहुमतको प्रयोग संस्थालाई नियन्त्रण गर्न होइन, संस्थालाई निष्पक्ष र जवाफदेही बनाउन हुनुपर्छ।

किनकि लोकतन्त्रमा कुनै पनि आन्दोलन जनताको विश्वासबाट जन्मिन सक्छ, तर त्यो विश्वास सधैँका लागि सुनिश्चित हुँदैन। जनताले प्रश्न गर्ने अधिकार त्यागेका दिन नयाँ नेतृत्व पनि पुरानै राजनीतिक संस्कृतिको भाग बन्न सक्छ। सत्ताको रंग फेरिनु र सत्ताको चरित्र फेरिनु फरक कुरा हुन्। इतिहासमा नाम लेखाउनु र जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु पनि फरक कुरा हुन्।

युवाको विद्रोह होइन, विवेकको विजय आवश्यक छ ।

विद्यार्थीहरूको शक्ति उनीहरू युवा छन् भन्ने कुरामा मात्र छैन। उनीहरूको शक्ति प्रश्न गर्ने साहस, अन्यायप्रति अस्वीकार, नयाँ विकल्प खोज्ने क्षमता र सार्वजनिक जीवनमा जवाफदेहिता माग्ने चेतनामा छ। यही चेतनाले आन्दोलनलाई भीडबाट नागरिक शक्तिमा र नागरिक शक्तिलाई लोकतान्त्रिक परिवर्तनको सम्भावनामा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

सर्बियाको विद्यार्थी नेतृत्वको आन्दोलनले निर्वाचनमा बहुमत हासिल गरेको दाबीको पुष्टि र त्यसको संस्थागत परिणामले आगामी दिनमा थप स्पष्टता पाउनेछन्। तर यस घटनाले उठाएको प्रश्न आजै सान्दर्भिक छ-के युवाहरूले पुरानो राजनीतिक नेतृत्वलाई चुनौती दिएर मात्र इतिहास बदल्छन्, कि आफूले निर्माण गर्ने नेतृत्वको चरित्र बदल्न सक्दा मात्रै वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुन्छ?

नेपालका विद्यार्थीका लागि पनि यही प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। इतिहासको गौरवमा रमाएर वर्तमानको जिम्मेवारीबाट भाग्ने समय होइन यो। विद्यार्थी आन्दोलनले आफ्नो विगतको योगदानलाई वर्तमानको इमानदारीसँग जोड्नुपर्छ। दलीय स्वार्थको घेराभन्दा बाहिर निस्केर शिक्षा, रोजगारी, सुशासन, समान अवसर र सामाजिक न्यायका मुद्दामा ठोस हस्तक्षेप गर्नुपर्छ।

विद्यार्थीको काँधमा इतिहासको तस्बिर बोक्ने मात्रै होइन, भविष्यको दिशा बदल्ने जिम्मेवारी पनि छ। उनीहरूको आवाजलाई दबाउने सत्ता लोकतन्त्रको मर्मबाट टाढिन्छ; तर उनीहरूको आवाजलाई विवेक, नीति र उत्तरदायित्वमा रूपान्तरण गर्न नसक्ने आन्दोलन पनि आफ्नै उद्देश्यबाट चुक्छ।

इतिहासका पुजारी हुनु भनेको विगतको पूजा गर्नु हो; इतिहासका निर्माता हुनु भनेको वर्तमानका कमजोरीसँग जुधेर भविष्यका लागि नयाँ बाटो खोल्नु हो।

अब प्रश्न विद्यार्थीले इतिहास बदल्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने होइन। प्रश्न हो—इतिहास बदल्ने अवसर पाउँदा उनीहरूले पुरानै गल्ती दोहोर्‍याउँछन् कि साँच्चै नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको जग बसाल्छन् ?

यही प्रश्नको उत्तरले सर्बियाको आन्दोलनको महत्त्व निर्धारण गर्नेछ। यही प्रश्नले नेपालको विद्यार्थी राजनीतिलाई पनि आफ्नो वास्तविक भूमिका सम्झाउनेछ।

किनकि इतिहासमा परिवर्तनको घोषणा धेरैले गरेका छन्; तर इतिहास बदल्ने श्रेय उनीहरूले मात्र पाएका छन्, जसले नारालाई नीतिमा, आक्रोशलाई उत्तरदायित्वमा र विजयलाई जनताको सेवामा रूपान्तरण गर्न सकेका छन्।